Nền sản xuất của Trung Quốc đang trở thành rào cản lớn nhất cho các quốc gia Đông Nam Á trên con đường vươn lên thành nước phát triển. Đây là nhận định được tờ Financial Times đưa ra trong loạt bài phân tích về "Cơn địa chấn sản xuất Trung Quốc 2.0" và những tác động toàn cầu của nó.
Trong bối cảnh đó, các nước Đông Nam Á đang đối mặt với những thách thức đặc biệt. Mô hình phát triển kinh tế "đàn ngỗng bay" từng giúp nhiều quốc gia châu Á cất cánh, nay dường như đang gặp trở ngại khi con ngỗng đầu đàn Trung Quốc trở nên quá lớn.
Mô hình "Đàn ngỗng bay" và bài học từ châu Á
Trong hành trình vươn lên trở thành các quốc gia phát triển, nhiều nền kinh tế châu Á đã áp dụng thành công mô hình "đàn ngỗng bay", một khái niệm do người Nhật Bản đề xuất vào những năm 1930. Mô hình này mô tả sự phát triển kinh tế theo một đội hình chữ V, nơi các quốc gia tiên phong (con ngỗng đầu đàn) dẫn dắt, tạo ra "mũi khoan" công nghệ và thị trường, trong khi các quốc gia đi sau học hỏi và hưởng lợi từ động lực đó.
Nhật Bản là ví dụ điển hình cho con ngỗng đầu đàn đầu tiên. Bắt đầu bằng việc học hỏi công nghệ nước ngoài và tận dụng lợi thế nhân công giá rẻ, các doanh nghiệp như Toyota đã dần sản xuất ra những sản phẩm chất lượng cao, đưa Nhật Bản trở thành cường quốc công nghệ. Tiếp nối thành công này là Hàn Quốc và Đài Loan. Các quốc gia này đã đi theo dấu chân Nhật Bản, tiếp thu công nghệ và kinh nghiệm, từ đó biến mình thành những nền kinh tế phát triển mạnh mẽ.
Hiện nay, các quốc gia Đông Nam Á đang được kỳ vọng sẽ tiếp nối chuỗi thành công này, trở thành những "con ngỗng" tiếp theo trong đội hình. Tuy nhiên, bức tranh hiện tại đang cho thấy những thách thức không nhỏ.
Trung Quốc: Con ngỗng đầu đàn quá lớn
Trong bối cảnh hiện tại, Trung Quốc đã nổi lên như một "con ngỗng đầu đàn" mới trong ngành sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, sự trỗi dậy mạnh mẽ này đang khiến mô hình "đàn ngỗng bay" truyền thống gặp phải một vấn đề lớn ở khu vực Đông Nam Á. Lý do là con ngỗng đầu đàn Trung Quốc hiện nay đã trở nên quá lớn, và quy mô khổng lồ này đang vô tình kìm hãm sự phát triển của những con ngỗng phía sau, bao gồm các nước Đông Nam Á.
Từ sau cuộc thương chiến Mỹ-Trung, ngành sản xuất nội địa của Trung Quốc đã phát triển với quy mô vượt xa nhu cầu tiêu thụ trong nước. Điều này buộc Trung Quốc phải đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa ra thị trường toàn cầu. Đáng chú ý, khu vực mà Trung Quốc xuất siêu mạnh mẽ nhất chính là Đông Nam Á.
Trong mô hình "đàn ngỗng" lý tưởng, các nước đi đầu sẽ cung cấp máy móc, công cụ giá rẻ cho các nước kém phát triển hơn. Đổi lại, các nước đi sau sẽ tận dụng nguồn nhân công giá rẻ để học hỏi công nghệ, phát triển ngành sản xuất nội địa, vừa xuất khẩu vừa phục vụ nhu cầu trong nước. Tuy nhiên, Trung Quốc không chỉ dừng lại ở việc xuất khẩu máy móc. Các nhà sản xuất Trung Quốc đang đẩy mạnh xuất khẩu cả hàng tiêu dùng trực tiếp sang các nước khác, trong đó có Việt Nam.
Hệ quả cho Đông Nam Á: Thế kẹt của các nhà sản xuất nội địa
Hệ quả là các quốc gia Đông Nam Á như Việt Nam đang rơi vào một thế kẹt khó khăn. Một mặt, họ phải phụ thuộc vào máy móc và công cụ từ Trung Quốc – Việt Nam là một trong những nước nhập khẩu máy móc từ Trung Quốc nhiều nhất. Mặt khác, các doanh nghiệp nội địa lại bị chèn ép bởi dòng hàng tiêu dùng có giá thành rất rẻ và chất lượng cao đến từ chính Trung Quốc.
Tình trạng này khiến không gian sống của các nhà sản xuất nội địa ngày càng bị thu hẹp. Họ gặp khó khăn trong việc xuất khẩu và phải chật vật cạnh tranh ngay trên sân nhà. Khả năng sản xuất giảm sút, và lợi thế cạnh tranh dần biến mất.
Năm 2025, Trung Quốc xuất siêu vào Đông Nam Á khoảng 276 tỷ USD, với tổng giá trị xuất khẩu đạt hơn 660 tỷ USD, trong khi chỉ nhập khẩu khoảng 389 tỷ USD từ khu vực này.
Những con số này tạo ra một hệ quả đáng báo động. Nhìn sang các nước láng giềng, tình hình càng trở nên rõ nét:
- Indonesia: Ngành sản xuất da giày từng rất phát triển. Tuy nhiên, chỉ trong vòng 4 năm qua, hơn 60 nhà máy sản xuất da giày lớn đã phải đóng cửa, khiến khoảng 250.000 người mất việc làm.
- Malaysia: Các công ty sản xuất nhựa phục vụ xuất khẩu và tiêu dùng trong nước cũng không thể cạnh tranh nổi với hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc và buộc phải ngừng hoạt động. Một nhà máy sản xuất nhựa của Malaysia từng đạt công suất 38.000 tấn ở thời kỳ đỉnh cao, nhưng nay phải dừng bước vì sản phẩm Trung Quốc có chất lượng tốt hơn và giá thành rẻ hơn.
Đây là hồi chuông cảnh báo mạnh mẽ cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là các nhà sản xuất nội địa. Nửa đầu năm 2025, xuất siêu của Trung Quốc sang Việt Nam tăng trưởng 20%, trong khi xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc lại giảm 0,7%. Điều này đặt ra một bài toán lớn cho các nước Đông Nam Á nếu muốn vươn lên và cạnh tranh sòng phẳng với Trung Quốc.
Lựa chọn khó khăn cho người tiêu dùng và nền kinh tế
Tình hình hiện tại đặt ra một lựa chọn khó khăn cho người tiêu dùng ở Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Một mặt, họ có thể mua những mặt hàng từ Trung Quốc với chất lượng cao và giá thành phải chăng. Rõ ràng, điều này mang lại lợi ích trực tiếp về mặt chi tiêu cá nhân trong ngắn hạn.
Tuy nhiên, về lâu dài, việc ưu tiên hàng nhập khẩu giá rẻ có thể không có lợi cho nền kinh tế nội địa. Ngược lại, nếu người tiêu dùng Đông Nam Á chấp nhận ủng hộ hàng nội địa – dù có thể đắt hơn một chút và chất lượng ban đầu chưa bằng hàng Trung Quốc – sự ủng hộ đó sẽ góp phần tăng cường năng lực cạnh tranh cho các nhà sản xuất trong nước. Điều này sẽ mang lại lợi ích bền vững cho toàn bộ nền kinh tế và người dân về lâu dài.
Đây là một bài toán lớn đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng từ cả chính phủ, doanh nghiệp và người tiêu dùng để tìm ra hướng đi phù hợp, giúp các nền kinh tế Đông Nam Á vượt qua thách thức từ "con ngỗng đầu đàn" Trung Quốc.
Kết Luận
Mô hình "đàn ngỗng bay" từng là kim chỉ nam cho sự phát triển của nhiều nền kinh tế châu Á, nhưng đang đối mặt với thử thách lớn từ sự trỗi dậy của nền sản xuất Trung Quốc. Với quy mô sản xuất khổng lồ và khả năng xuất khẩu hàng tiêu dùng giá rẻ, chất lượng cao, Trung Quốc đang tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt, kìm hãm sự phát triển của các ngành sản xuất nội địa tại Đông Nam Á.
Các ví dụ từ Indonesia, Malaysia và Việt Nam cho thấy rõ những hệ quả tiêu cực: từ việc đóng cửa nhà máy, mất việc làm đến sự suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn về chiến lược phát triển kinh tế cho các quốc gia Đông Nam Á trong tương lai.
Làm thế nào để các nước trong khu vực có thể vừa tận dụng được lợi thế từ chuỗi cung ứng toàn cầu, vừa bảo vệ và phát triển được nền sản xuất nội địa? Đây là một bài toán phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chính sách hiệu quả và sự lựa chọn thông minh từ phía người tiêu dùng để đảm bảo sự phát triển bền vững cho toàn khu vực.
