Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc đã có một sự chuyển mình ngoạn mục, từ một "công xưởng thế giới" chuyên sản xuất hàng giá rẻ thành một cường quốc hàng đầu trong lĩnh vực công nghệ cao. Sự trỗi dậy này đang tạo ra áp lực cạnh tranh khốc liệt, đẩy nhiều nhà sản xuất trên toàn cầu, đặc biệt là ở châu Âu, vào thế khó.
Vậy Trung Quốc đã làm điều đó như thế nào? Đâu là những "bí mật" đằng sau bước tiến thần kỳ này? Một nghiên cứu gần đây của tờ Financial Times đã chỉ ra ba yếu tố then chốt giúp Trung Quốc đạt được thành công vượt trội.
Bài viết này sẽ đi sâu phân tích ba yếu tố đó, giúp người đọc phổ thông hiểu rõ hơn về chiến lược và cơ chế vận hành đã đưa Trung Quốc lên vị thế thống trị trong ngành sản xuất công nghệ cao.
1. Sức Cạnh Tranh Nội Địa Khốc Liệt
Một câu nói vui của một nhà sản xuất Trung Quốc đã tóm tắt rất rõ nét về thị trường này: "Nếu bạn là một nhà sản xuất ở Trung Quốc và bạn tồn tại được ở thị trường Trung Quốc, thì chắc chắn bạn có thể tồn tại được ở bất cứ nơi nào trên toàn cầu." Điều này phản ánh sự khốc liệt của thị trường nội địa, nơi các doanh nghiệp cạnh tranh gay gắt không chỉ về giá mà còn về hiệu quả sản xuất và công nghệ.
Khoảng 20 năm trước, khi Trung Quốc mở cửa kinh tế, chính phủ yêu cầu các nhà sản xuất nước ngoài như Volkswagen phải chuyển giao công nghệ cho các đối tác địa phương. Nhờ đó, các công ty Trung Quốc đã nhanh chóng học hỏi, nắm bắt công nghệ và kết hợp với lợi thế nhân công giá rẻ để tối ưu hóa quy trình, giảm giá thành sản phẩm.
Tuy nhiên, sự cạnh tranh không dừng lại ở việc học hỏi từ nước ngoài. Các nhà máy sản xuất trong nước liên tục học hỏi lẫn nhau, cải tiến quy trình để đạt hiệu quả cao nhất. Một ví dụ điển hình được Financial Times nêu bật là thiết bị cảm biến rò rỉ điện từ trụ sạc đến xe điện. Ban đầu, thiết bị này có giá bán 100 nhân dân tệ và chi phí sản xuất là 40 nhân dân tệ. Khi thị trường xe điện bùng nổ và nhiều nhà sản xuất tham gia, giá thành sản phẩm đã giảm xuống chỉ còn 10 nhân dân tệ, khiến hầu hết các nhà sản xuất không còn lợi nhuận.
Các nhà sản xuất Trung Quốc đã chuyển từ việc giảm giá thành bằng nhân công giá rẻ sang áp dụng công nghệ để tối ưu hóa quy trình, giảm chi phí sản xuất.
Để đạt được mức giảm chi phí ấn tượng từ 40 nhân dân tệ xuống 10 nhân dân tệ, các công ty Trung Quốc đã thay đổi quy trình kiểm tra rò rỉ điện. Thay vì dùng con người, họ chuyển sang sử dụng robot tự động hóa. Điều này cho thấy Trung Quốc không chỉ tập trung vào sản phẩm giá rẻ hay giảm chất lượng, mà còn đầu tư mạnh vào công nghệ để giảm chi phí và tăng tính cạnh tranh.
Một ví dụ khác trong ngành xe điện là công ty Nio. Ban đầu, 97% vật liệu sản xuất xe điện của họ là nhôm, một nguyên liệu khá đắt đỏ. Thay vì giảm lượng nhôm và ảnh hưởng đến độ an toàn, các nhà sản xuất Trung Quốc đã tập trung vào việc thiết kế lại xe để sử dụng ít nhôm hơn mà vẫn đảm bảo an toàn và hiệu suất. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí nguyên vật liệu đầu vào.
Nhờ liên tục áp dụng công nghệ để cải tiến, các nhà sản xuất Trung Quốc không chỉ có giá thành cạnh tranh mà còn tự tin rằng họ có thể sản xuất các mặt hàng công nghệ cao với chi phí thấp nhất trên toàn cầu.
2. Chính Sách Giảm Giá Trị Đồng Nhân Dân Tệ
Bí mật thứ hai đằng sau thành công xuất khẩu của Trung Quốc là chính sách tiền tệ. Để thúc đẩy xuất khẩu ra toàn cầu, Trung Quốc đã sử dụng công cụ làm giảm giá trị đồng nhân dân tệ (CNY). Điều này khiến hàng hóa Trung Quốc trở nên rẻ hơn khi bán ra nước ngoài, đặc biệt là tại các thị trường tiêu thụ lớn như Mỹ.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã nhận định rằng Trung Quốc sử dụng công cụ này rất hiệu quả. Theo tính toán của IMF, nếu so sánh giá trị của đồng nhân dân tệ với rổ tiền tệ của các đối thủ cạnh tranh trong ngành sản xuất, đồng nhân dân tệ hiện đang bị định giá thấp hơn giá trị thực tế khoảng 16%.
Nhiều quốc gia trên thế giới đã phàn nàn rằng Trung Quốc cố tình làm giảm giá trị đồng tiền của họ. Tuy nhiên, Trung Quốc bác bỏ cáo buộc này. Trên thực tế, nhiều chuyên gia cho rằng Trung Quốc đã áp dụng chính sách "dự trữ trong bóng tối" (shadow reserves). Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBOC) không trực tiếp mua đô la Mỹ và bán nhân dân tệ để giảm giá trị đồng tiền. Thay vào đó, họ thực hiện thông qua các ngân hàng thương mại được quản lý, có phần vốn lớn của chính phủ.
Kết quả là đồng nhân dân tệ hiện có giá trị thấp hơn nhiều so với giá trị thực tế, tạo lợi thế lớn cho hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc. Hiệu quả của chính sách này thể hiện rõ nét vào năm 2024, khi Trung Quốc đạt mức xuất siêu khoảng 1.000 tỷ USD, tương đương 3% GDP của nền kinh tế. Đây là một con số khổng lồ, cho thấy quy mô và sức ảnh hưởng của chính sách này.
3. Chính Sách Thuế và Ưu Đãi Địa Phương
Yếu tố cuối cùng giúp Trung Quốc trở thành cường quốc xuất khẩu hàng đầu là các chính sách về thuế và ưu đãi đặc biệt dành cho các công ty trong nước, đặc biệt là từ các chính quyền địa phương.
Khoảng 40% tổng thu nhập về thuế của chính phủ Trung Quốc đến từ thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế tiêu thụ đặc biệt. Điều đáng chú ý là chính phủ Trung ương chia sẻ một phần đáng kể các khoản thuế này cho các chính quyền địa phương. Cơ chế này tạo động lực mạnh mẽ cho các chính quyền địa phương để thu hút càng nhiều nhà máy sản xuất càng tốt.
Khi các nhà máy địa phương sản xuất và xuất khẩu hàng hóa, họ đóng góp vào nguồn thu thuế của địa phương. Điều này dẫn đến một cuộc chạy đua giữa các chính quyền địa phương trong việc đưa ra những chính sách ưu đãi cực kỳ hấp dẫn. Các ưu đãi này bao gồm hỗ trợ tài chính, đầu tư cơ sở hạ tầng, giảm thuế và nhiều hình thức khác để khuyến khích các công ty sản xuất.
Các chính quyền địa phương Trung Quốc sẵn sàng hỗ trợ tài chính để các công ty sản xuất với giá lỗ, miễn là họ tiếp tục sản xuất và đóng góp vào nguồn thu thuế địa phương.
Với cơ chế này, việc các nhà máy sản xuất quá nhiều hàng hóa mà thị trường toàn cầu không thể tiêu thụ hết không phải là vấn đề đối với chính quyền địa phương. Bởi vì, càng nhiều nhà máy sản xuất, càng nhiều hàng hóa được tạo ra, thì họ càng thu được nhiều tiền thuế. Điều này dẫn đến một tình trạng đặc biệt: các công ty nội địa Trung Quốc chấp nhận sản xuất với giá lỗ, và phần lỗ đó sẽ được bù đắp bằng tiền tài trợ từ các chính quyền địa phương.
Kết quả là hàng hóa Trung Quốc tràn ngập thị trường toàn cầu với giá cực kỳ cạnh tranh, mà không đối thủ nào có thể cạnh tranh lại được. Cơ chế này khuyến khích các nhà sản xuất Trung Quốc hoạt động hết công suất mà không quá bận tâm đến việc có đủ người tiêu thụ hay không.
Kết Luận
Sự trỗi dậy của Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao là kết quả của ba "bí mật" chiến lược và cơ chế vận hành hiệu quả. Thứ nhất, sức cạnh tranh nội địa khốc liệt đã buộc các doanh nghiệp phải liên tục cải tiến công nghệ và tối ưu hóa quy trình để giảm giá thành. Thứ hai, chính sách làm giảm giá trị đồng nhân dân tệ đã tạo lợi thế lớn cho hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc trên thị trường quốc tế. Cuối cùng, các chính sách thuế và ưu đãi mạnh mẽ từ chính quyền địa phương đã khuyến khích sản xuất tối đa, ngay cả khi phải chấp nhận lỗ ban đầu.
Những yếu tố này đã biến Trung Quốc từ một công xưởng giá rẻ thành một cường quốc sản xuất hàng đầu thế giới, đặc biệt là trong các mặt hàng công nghệ cao. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra câu hỏi lớn cho các quốc gia láng giềng như Việt Nam. Liệu các công ty Việt Nam có cơ hội nào để cạnh tranh lại với những doanh nghiệp Trung Quốc, đặc biệt khi Việt Nam đang ở vị trí địa lý gần Trung Quốc và có thể chịu ảnh hưởng trực tiếp từ dòng chảy hàng hóa giá rẻ này?
Trong bối cảnh hiện tại, các ngành sản xuất trong nước của Việt Nam đang đối mặt với nhiều khó khăn khi cạnh tranh với các doanh nghiệp Trung Quốc. Việc nghiên cứu và học hỏi từ những mô hình và chiến lược của Trung Quốc có thể là một hướng đi quan trọng để tìm kiếm cơ hội và phát triển bền vững.
